Ruwayninchis

Hamut´ay Wasi

Qichwaqa Anti suyukunantinpi lliw imanasqaman aswan watasqa kashanmi huh simikunamanta. Kunan pachatahchusina chaykunantinpiqa qanchismanta pusah kama waranqa waranqa runakuna allintapuni yachanku icha mana llapanta. Kamachina yuyay raykupas, aswan kallpayuh suyukunah kamachinanku raykupas askha k'itipi manañan runasimitaqa rimankuñachu. Chaypas qichwaqa tihsi tupahmi allpakunahwan llahtakunahpuwan lliwpa kikink kayninkupah Anti suyukunantinpi. Kayqa qhawarinallapah: Perupi tiyahkunamanta yaqa 25% kikinkumanta ninku "yawarniyku raykupis kawsayniyku raykupas qichwa kani" nispa, hinahtin qa simiwan yawarwan tinkunakunkun.

Hamut'ay Wasih ruwananqa llahtakunantin qichwayachiymi. Chayqa llapanpa qhawasqan imaymana k'itikunamanpas lliw Anti suyukunamanta aswan [relevanta] simi haykuchiymi askha paqariy suyuyuh kashan mana rimahkunapah icha llahta huñunakuykunapi, qichwa [ascendencia] manta ayllu willakuykunantin runapah, mana qichwa rimayniyuh k'itikunapi iman. Chaykunatahmi ruwakunku Qichwata Rimarisun sutiyuh llank'aywan.

Daniel Coronel Chamorrohwan Hans Enciso Choquehuancahpuwan tihsisqanku Hamut'ay Wasi, paykunallah qichwa mast'arichih wasin hina, ruwayukun kaykunata:

  • Mana qullqachaypah yachachiyqa ("Qichwa Yacharinkichis" sutiyuh) askha k'itikunapi qallariy runa simi yachachiypah runa simiman challpuypah iman kashan.
  • Mit'a qichwa yachachiyqa, Tihsi Qichwa Yachachiy sutiyuh ruwanapi, rimay, uyariy, ñawinchay, qillqay yachachiy qallarichiypahmi. Yachachiyqa 6 t'aqayuhmi, sapanka t'aqatah huh killa (sapa t'aqaqa 4 tinkuymi, sapankatah 2 uras).

Hans Enciso Choquehuanca qichwa yachachinmi, 2009 watamanta pacha yachapakunpas mast'arichinpas simitawan qichwa llahtah yachaynintapuwan. 2015 wata pachatahmi Sumahllaña Qillqa Yachay lisinshaturata chaskiyukun Universidad Nacional Mayor de San Marcos sutiyuh wasimantaqa. Allin qichwa yachapakusqanmanta, sumah qichwa rimayniyuh kasqanmantapas Yachay Wasi chiqahchayniyuhmi kashanpas.

2017 watah fibriru killan qallarisqaykumantan pachaqa qichwata yachachirqaykupas rihsichirqaykupas iskay pachaxmanta astawan runata.

*2015 wata, Encuesta Nacional de Hogares sutiyuh kasqanpi, Instituto Nacional de Estadística e Informática de Perú sutiyuh wasih ruwasqan.